Trong toàn bộ cơ thể, đáy mắt là nơi duy nhất người khám có thể nhìn thẳng vào mạch máu và mô thần kinh mà không cần rạch, không cần chụp chiếu phức tạp. Chỉ cần một nguồn sáng và một thấu kính. Vì thế phần khám này cho nhiều thông tin hơn hẳn công sức bỏ ra.
Đáy mắt gồm những gì
- Võng mạc, lớp mô thần kinh nhận ánh sáng
- Hoàng điểm, vùng cho thị lực trung tâm sắc nét nhất
- Đĩa thị, nơi thần kinh thị giác đi ra khỏi nhãn cầu
- Hệ mạch máu võng mạc
- Vùng ngoại vi võng mạc, nơi hay có tổn thương sớm
Mỗi phần cho một loại thông tin khác nhau, và người khám xem lần lượt từng phần theo trình tự.
Quy trình soi
- Thường nhỏ thuốc giãn đồng tử để nhìn được rộng
- Chờ vài chục phút cho thuốc có tác dụng
- Soi trong phòng tối bằng đèn và thấu kính
- Có thể dùng kính tiếp xúc đặt lên mắt để xem vùng ngoại vi
- Không đau nhưng rất chói
- Sau đó chói sáng và nhìn gần mờ trong vài giờ
Phần lớn thời gian của buổi khám có soi đáy mắt là thời gian chờ thuốc, nên hãy tính dư thời gian.
Những gì có thể phát hiện
- Thay đổi mạch máu võng mạc
- Vùng võng mạc mỏng hoặc có rách ở ngoại vi
- Bất thường ở vùng hoàng điểm
- Thay đổi ở đĩa thị gợi ý glôcôm
- Dấu hiệu liên quan tới bệnh toàn thân
- Nhiều trong số này chưa gây triệu chứng nào
Điểm cuối là toàn bộ lý do tồn tại của việc soi định kỳ. Chờ tới khi có triệu chứng thì thường đã muộn hơn mong muốn.
Người cận nặng
- Nhãn cầu dài hơn làm võng mạc bị kéo căng
- Võng mạc mỏng hơn, nhất là ở vùng ngoại vi
- Nguy cơ một số vấn đề cao hơn người không cận
- Cần soi ngoại vi kỹ, không chỉ soi vùng trung tâm
- Mổ khúc xạ không làm thay đổi phần này
Người cận nặng đã mổ hết độ vẫn thuộc nhóm cần theo dõi. Đây là điều rất hay bị hiểu nhầm và nên nói với bác sĩ để được hẹn lịch đúng.
Người mắc đái tháo đường
- Mạch máu võng mạc bị ảnh hưởng theo thời gian
- Thay đổi sớm không gây triệu chứng
- Bắt đầu soi từ khi được chẩn đoán, không đợi mờ
- Nhịp soi do bác sĩ đặt dựa trên kết quả
- Kiểm soát đường huyết tốt có ý nghĩa với phần này
Với nhóm này, soi đáy mắt vừa theo dõi mắt vừa phản ánh tình trạng mạch máu nói chung.
Người tăng huyết áp
- Mạch máu võng mạc phản ánh tình trạng mạch máu toàn thân
- Một số thay đổi nhìn thấy được khi soi
- Là thông tin bổ sung cho việc theo dõi huyết áp
- Nên nói rõ tình trạng huyết áp khi đi khám mắt
Đây là ví dụ rõ nhất cho việc soi đáy mắt cho thông tin vượt ra ngoài phạm vi của mắt.
Chớp sáng và ruồi bay
- Ruồi bay là những chấm hoặc sợi trôi trong tầm nhìn
- Ít và ổn định nhiều năm thường là hiện tượng thường gặp
- Tăng nhiều đột ngột là dấu hiệu cần khám sớm
- Chớp sáng là thấy tia sáng loé lên dù không có nguồn sáng
- Chớp sáng kèm ruồi bay tăng đột ngột cần được soi ngay
- Thấy như có màn che kéo ngang là dấu hiệu cấp cứu
Đây là nhóm triệu chứng mà việc đi khám sớm thật sự thay đổi kết quả. Không nên chờ xem vài hôm có đỡ không.
Chụp cắt lớp võng mạc
- Cho hình ảnh từng lớp của võng mạc
- Không xâm lấn và nhanh
- Thấy được những thay đổi rất nhỏ chưa nhìn ra khi soi thường
- Hữu ích cho theo dõi vùng hoàng điểm và đĩa thị
- Bổ sung chứ không thay thế việc soi
Với việc theo dõi lâu dài, có chuỗi ảnh chụp qua các năm cho phép so sánh chính xác hơn nhiều so với mô tả bằng lời.
Sau khi soi cần lưu ý
- Chói sáng và nhìn gần mờ trong vài giờ
- Mang kính râm khi ra ngoài
- Không tự lái xe về
- Không xếp việc cần nhìn gần ngay sau đó
- Báo nơi khám nếu có biểu hiện bất thường kéo dài
Sắp xếp buổi khám vào lúc bạn không phải quay lại làm việc ngay là cách tránh được nhiều bất tiện.
Giữ kết quả để theo dõi
- Xin bản mô tả kết quả soi
- Xin ảnh chụp nếu cơ sở có chụp
- Sắp theo thứ tự thời gian
- Mang theo khi đổi nơi khám
- Ghi rõ ngày soi và nơi soi
So sánh giữa các lần soi mới cho biết có gì đang thay đổi. Một lần soi lẻ chỉ mô tả hiện tại, còn chuỗi kết quả mới phát hiện được xu hướng, và đó mới là thứ có giá trị cho việc quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Soi đáy mắt có đau không?
Không đau. Bạn sẽ thấy rất chói vì ánh sáng mạnh và có thể hơi khó chịu, nhưng bản thân việc soi không gây đau.
Vì sao người cận nặng phải soi đáy mắt định kỳ?
Vì nhãn cầu dài hơn làm võng mạc bị kéo căng và mỏng hơn, kèm theo một số nguy cơ cao hơn. Những thay đổi này không mất đi kể cả khi đã mổ khúc xạ.
Thấy ruồi bay có phải đi khám không?
Ruồi bay ít, ổn định trong nhiều năm thường là hiện tượng thường gặp. Nhưng ruồi bay tăng nhiều đột ngột, nhất là kèm chớp sáng, là dấu hiệu cần khám sớm.
Có cách soi đáy mắt nào không cần nhỏ thuốc không?
Có một số thiết bị chụp được đáy mắt qua đồng tử chưa giãn, nhưng vùng quan sát hẹp hơn. Khi cần đánh giá kỹ vùng ngoại vi thì vẫn phải giãn đồng tử.