Phần lớn bệnh tật báo cho ta biết bằng đau hoặc bằng mất chức năng. Có một nhóm bệnh ở mắt không làm cả hai điều đó cho tới khi đã đi rất xa. Chúng là lý do thật sự khiến khám mắt định kỳ có ý nghĩa, ngay cả khi bạn thấy mình nhìn hoàn toàn bình thường.
Nhãn áp là gì
- Là áp lực của dịch bên trong nhãn cầu
- Dịch được tiết ra và thoát đi liên tục
- Cân bằng giữa hai quá trình giữ cho áp lực ổn định
- Thoát kém thì áp lực tăng lên
- Áp lực cao kéo dài có thể ảnh hưởng tới thần kinh thị giác
Hình dung đơn giản là một bồn nước có vòi vào và vòi ra. Vấn đề thường nằm ở chỗ thoát chứ không ở chỗ tiết.
Đo nhãn áp thế nào
- Loại đo bằng luồng hơi, nhanh và không chạm vào mắt
- Loại tiếp xúc trực tiếp, cần nhỏ thuốc tê
- Kết quả chịu ảnh hưởng của độ dày giác mạc
- Một lần đo không đủ, cần theo dõi qua nhiều lần
- Nhãn áp dao động trong ngày
Vì các yếu tố này, con số nhãn áp phải được đọc cùng với các thông tin khác chứ không đứng một mình.
Vì sao nhóm bệnh này im lặng
- Không gây đau ở dạng thường gặp nhất
- Thị lực trung tâm được giữ tới giai đoạn khá muộn
- Mất thị trường bắt đầu từ vùng ngoại vi
- Mắt kia bù cho phần thiếu của mắt này
- Mắt liên tục chuyển động nên não lấp được khoảng trống
Cơ chế bù trừ của não là thứ khiến việc tự phát hiện gần như không thể. Đây không phải chuyện thiếu để ý.
Ba trụ cột trong đánh giá
- Nhãn áp qua các lần đo
- Hình ảnh đĩa thị khi soi đáy mắt
- Kết quả đo thị trường
- Có thể thêm chụp cắt lớp lớp sợi thần kinh
- Chẩn đoán dựa trên tổng hợp, không dựa vào một chỉ số
Người chỉ đo nhãn áp rồi yên tâm là đã bỏ qua hai trong ba trụ cột.
Đo thị trường
- Đánh giá vùng nhìn xung quanh khi mắt giữ cố định
- Bạn bấm nút mỗi khi thấy điểm sáng xuất hiện
- Cần tập trung nên hơi mệt, thường làm từng mắt
- Kết quả so sánh giữa các lần mới có giá trị nhất
- Phát hiện được những khoảng mất mà bản thân không nhận ra
Nhiều người bất ngờ khi thấy kết quả có vùng khuyết trong khi họ chưa từng cảm thấy gì bất thường.
Nhóm có yếu tố nguy cơ
- Có người thân trong gia đình mắc glôcôm
- Tuổi cao
- Độ cận cao hoặc độ viễn cao
- Từng chấn thương mắt
- Dùng một số thuốc dài ngày, cần khai rõ khi khám
- Có một số bệnh toàn thân liên quan
Tiền sử gia đình là yếu tố nên chủ động nói ngay từ đầu buổi khám, vì nó thay đổi nhịp theo dõi.
Dạng cấp tính, ngược lại hoàn toàn
- Có dạng khởi phát đột ngột với đau dữ dội
- Kèm đỏ mắt, nhìn mờ, thấy quầng quanh đèn
- Có thể kèm buồn nôn và nôn
- Đây là tình huống cấp cứu, cần tới cơ sở y tế ngay
- Không tự nhỏ thuốc và chờ xem có đỡ không
Dạng này dễ nhận ra vì rất dữ dội, nhưng lại hay bị nhầm với đau nửa đầu hoặc với rối loạn tiêu hoá do triệu chứng buồn nôn.
Những bệnh mắt khác cũng tiến triển âm thầm
- Một số vấn đề ở vùng hoàng điểm
- Thay đổi võng mạc ở người đái tháo đường
- Đục thể thuỷ tinh giai đoạn sớm
- Một số tổn thương ở võng mạc ngoại vi
- Điểm chung là không đau và chưa ảnh hưởng tới nhìn trung tâm
Danh sách này cho thấy khám định kỳ không nhằm vào một bệnh mà nhằm vào cả một nhóm có chung đặc điểm im lặng.
Tự kiểm tra tại nhà, có chừng mực
- Che từng mắt để so sánh thị lực giữa hai bên
- Nhìn lưới kẻ ô xem có vùng nào méo hoặc mất không
- Chú ý khi thấy thay đổi so với bình thường
- Đây là quan sát gợi ý, không thay thế được khám
- Bình thường khi tự kiểm không có nghĩa là không cần khám
Phép che từng mắt rất đáng làm vì nhiều người sống nhiều năm với một mắt kém mà không biết, do mắt kia bù hết.
Khi đã được chẩn đoán
- Tuân thủ đúng đơn và đúng lịch nhỏ thuốc
- Không tự ngưng khi thấy vẫn nhìn tốt
- Đi tái khám đúng hẹn để theo dõi tiến triển
- Báo bác sĩ về mọi thuốc khác đang dùng
- Thông báo cho người thân vì đây là bệnh có yếu tố gia đình
Điểm cuối rất quan trọng và hay bị quên. Người thân của bệnh nhân thuộc nhóm nên đi khám sớm hơn nhịp thông thường.
Cách nghĩ đúng về khám định kỳ
- Nó không nhằm xác nhận bạn đang khoẻ
- Nó nhằm bắt những gì chưa lên tiếng
- Kết quả bình thường vẫn là kết quả có giá trị, vì nó thành mốc so sánh
- Phần thị lực mất do tổn thương thần kinh thường không lấy lại được
- Toàn bộ giá trị nằm ở chỗ phát hiện trước khi mất
Với hầu hết chuyện sức khoẻ, đi khám khi thấy khó chịu là hợp lý. Với nhóm bệnh này thì không, vì lúc thấy khó chịu là lúc đã mất phần không lấy lại được. Đó là toàn bộ lý do người ta khuyên đi khám khi đang thấy bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn áp cao có nghĩa là bị glôcôm không?
Không nhất thiết. Nhãn áp cao là một yếu tố nguy cơ quan trọng nhưng chẩn đoán còn dựa vào tình trạng đĩa thị và thị trường. Cũng có trường hợp glôcôm với nhãn áp trong giới hạn bình thường.
Vì sao bệnh này không có triệu chứng sớm?
Vì phần thị trường mất đi thường bắt đầu từ vùng ngoại vi, và não bù trừ rất giỏi bằng thông tin từ mắt kia và từ chuyển động mắt. Người bệnh không nhận ra cho tới khi mất khá nhiều.
Phần thị lực đã mất có lấy lại được không?
Phần đã mất do tổn thương thần kinh thị giác thường không hồi phục. Mục tiêu điều trị là giữ phần còn lại, nên phát hiện sớm có ý nghĩa quyết định.
Ai cần đặc biệt lưu ý?
Người có tiền sử gia đình mắc glôcôm, người lớn tuổi, người có độ cận cao hoặc viễn cao, người từng chấn thương mắt và người dùng một số thuốc dài ngày. Hãy khai rõ tiền sử khi đi khám.