Cha mẹ đưa con đi đo mắt hay bất ngờ khi nghe nói phải nhỏ thuốc rồi ngồi chờ, và bất ngờ hơn khi về nhà con kêu chói, đọc sách không được. Việc này nghe phiền nhưng có lý do rõ ràng, và ở một số trường hợp nó là cách duy nhất để biết mắt trẻ thật sự cần bao nhiêu độ.
Điều tiết là gì và vì sao trẻ có rất nhiều
- Điều tiết là khả năng đổi độ hội tụ của thể thuỷ tinh để lấy nét gần
- Khả năng này cao nhất lúc nhỏ và giảm dần suốt đời
- Trẻ nhỏ có thể tự tăng thêm rất nhiều diop mà không thấy mệt
- Điều tiết bật lên tự động, trẻ không cố ý và cũng không nhận ra
- Khi đo mắt, phần điều tiết này bị tính lẫn vào kết quả
Người lớn khó hình dung vì điều tiết của mình đã yếu đi. Ở trẻ, nó mạnh đến mức làm biến dạng hẳn con số đo được.
Hai kiểu sai lệch điều tiết gây ra
- Làm số cận đo được cao hơn độ cận thật
- Làm số viễn đo được thấp hơn độ viễn thật, có khi mất hẳn
- Làm độ trụ và trục đo được không ổn định giữa các lần
- Làm kết quả thay đổi tuỳ trẻ mệt hay tỉnh táo lúc đo
Kiểu thứ hai nguy hiểm hơn. Một trẻ viễn thị đáng kể có thể đo ra gần như không có độ, vì mắt đã tự bù toàn bộ bằng điều tiết.
Thuốc liệt điều tiết làm gì
- Tạm thời làm cơ thể mi ngừng co, tức tắt khả năng điều tiết
- Đồng thời làm đồng tử giãn ra
- Nhờ đó máy và người đo thấy được trạng thái nghỉ thật của mắt
- Tác dụng hết sau một khoảng thời gian tuỳ loại thuốc
- Chỉ dùng theo chỉ định của bác sĩ mắt, không tự mua nhỏ tại nhà
Về bản chất đây là cách gỡ bỏ một biến số gây nhiễu, để con số còn lại là con số của chính cấu trúc mắt.
Những trường hợp thường được chỉ định
- Trẻ đo khúc xạ lần đầu, nhất là tuổi mẫu giáo và tiểu học
- Trẻ có lác trong, đặc biệt lác xuất hiện khi nhìn gần
- Số đo dao động nhiều giữa các lần hoặc giữa hai nơi đo
- Nghi ngờ viễn thị ẩn ở trẻ than mỏi mắt, nhức đầu khi học
- Trẻ than mờ nhưng chỉnh kính theo số máy không cải thiện
- Số cận tăng nhanh bất thường trong thời gian ngắn
Danh sách này không phải là quy tắc cứng. Bác sĩ cân nhắc từng ca dựa trên tuổi, triệu chứng và kết quả đo ban đầu.
Buổi đo có nhỏ thuốc diễn ra thế nào
- Đo thị lực và đo máy trước khi nhỏ để có mốc so sánh
- Nhỏ thuốc theo chỉ định, có thể nhỏ vài lần cách nhau ít phút
- Chờ cho thuốc có tác dụng, thường vài chục phút
- Đo lại bằng máy và bằng soi bóng đồng tử
- So sánh số trước và sau để hiểu phần điều tiết đóng góp bao nhiêu
- Bác sĩ chốt hướng xử trí và hẹn đo lại khi thuốc hết tác dụng nếu cần
Chênh lệch giữa hai lần đo chính là thông tin quan trọng nhất của buổi đo, không phải riêng con số sau khi nhỏ.
Trẻ sẽ cảm thấy gì sau khi nhỏ
- Chói sáng rõ rệt vì đồng tử giãn
- Nhìn gần mờ, đọc chữ nhỏ khó
- Nhìn xa thường ít bị ảnh hưởng hơn
- Có thể hơi rát lúc nhỏ, qua nhanh
- Mọi thứ trở lại bình thường khi thuốc hết tác dụng
Nên nói trước với trẻ để con không sợ. Trẻ biết trước rằng lát nữa sẽ hơi chói thì hợp tác dễ hơn nhiều.
Chuẩn bị của cha mẹ trước buổi đo
- Hỏi trước xem buổi đo có nhỏ thuốc không để sắp xếp thời gian
- Mang theo mũ rộng vành hoặc kính râm cho lúc về
- Không xếp buổi đo vào ngày trẻ có bài kiểm tra
- Mang theo đơn kính cũ và kính đang đeo
- Chuẩn bị nước, đồ ăn nhẹ vì phải chờ
- Ghi sẵn những điều đã quan sát thấy ở nhà
Những quan sát ở nhà rất có giá trị: con hay nheo mắt, ngồi sát tivi, nghiêng đầu khi đọc, than nhức đầu buổi chiều. Bác sĩ không thấy được các chi tiết này trong phòng khám.
Sau buổi đo cần lưu ý gì
- Tránh nắng gắt và tránh hoạt động cần nhìn gần trong ngày hôm đó
- Báo giáo viên nếu trẻ cần được miễn viết bài hôm sau
- Không để trẻ đi xe đạp hay hoạt động cần nhìn rõ chi tiết
- Theo dõi nếu có biểu hiện bất thường và liên hệ nơi khám
- Giữ lại kết quả cả trước và sau khi nhỏ thuốc
Phần lớn trẻ chỉ thấy phiền một buổi rồi thôi. Nhưng cứ chuẩn bị trước thì cả nhà đỡ luống cuống.
Vì sao không cắt kính ngay theo số sau nhỏ thuốc
- Số sau nhỏ thuốc là số ở trạng thái điều tiết bằng không
- Đời thường mắt vẫn có một mức điều tiết nền nhất định
- Cắt kính đúng y số đó có thể làm trẻ thấy dư độ khi đeo
- Bác sĩ thường trừ bớt một phần theo kinh nghiệm lâm sàng
- Với viễn thị, mức kê còn phụ thuộc có lác kèm theo hay không
Con số sau nhỏ thuốc là mốc tham chiếu để ra quyết định, không phải đơn kính sao chép nguyên si.
Cận thị giả và chuyện hay bị hiểu nhầm
- Là tình trạng co thắt điều tiết kéo dài làm đo ra có độ cận
- Hay gặp sau giai đoạn học căng thẳng, nhìn gần liên tục
- Nhỏ thuốc liệt điều tiết rồi đo lại thì độ cận giảm hẳn hoặc biến mất
- Phân biệt được điều này tránh cho trẻ phải đeo kính không cần thiết
- Không phải mọi trường hợp số cận giảm đều là cận thị giả
Đây là một trong những lý do chính đáng nhất để nhỏ thuốc khi đo cho trẻ lần đầu. Đeo kính cận khi mắt chưa cận là việc nên tránh.
Viễn thị ẩn ở trẻ đi học
- Trẻ vẫn nhìn rõ bảng nên không ai nghi ngờ
- Nhưng phải điều tiết liên tục nên chóng mỏi khi đọc
- Biểu hiện dễ bị quy cho lười học hoặc mất tập trung
- Có thể kèm nhức đầu vùng trán vào cuối buổi học
- Chỉ lộ ra khi đo sau khi đã liệt điều tiết
Đây là nhóm dễ bị bỏ sót nhất, vì phép đo thị lực bằng bảng chữ ở trường hoàn toàn bình thường.
Khoảng cách giữa các lần đo lại
- Trẻ đang trong tuổi lớn thường được hẹn đo lại theo chu kỳ ngắn
- Không phải lần đo lại nào cũng cần nhỏ thuốc
- Bác sĩ quyết định dựa trên mức ổn định của các lần trước
- Số nhảy bất thường là lý do để nhỏ lại
- Giữ đủ chuỗi kết quả giúp bác sĩ thấy xu hướng
Một tập hồ sơ đo mắt đầy đủ theo năm tháng có giá trị hơn hẳn từng kết quả rời rạc, vì nó cho thấy mắt đang đứng yên hay đang thay đổi và thay đổi nhanh cỡ nào.
Câu hỏi thường gặp
Nhỏ thuốc liệt điều tiết có hại cho mắt trẻ không?
Đây là thuốc dùng trong khám mắt đã lâu và được dùng theo chỉ định của bác sĩ. Tác dụng là tạm thời. Mọi thắc mắc về loại thuốc và liều lượng nên hỏi trực tiếp bác sĩ mắt hoặc dược sĩ chứ không tự tìm mua.
Sau khi nhỏ thuốc trẻ bị mờ bao lâu?
Tuỳ loại thuốc mà thời gian khác nhau, từ vài giờ tới vài ngày. Bác sĩ sẽ nói rõ trước khi nhỏ. Trong thời gian đó trẻ chói sáng và khó nhìn gần nên cần thu xếp việc học phù hợp.
Có phải trẻ nào đi đo mắt cũng phải nhỏ thuốc không?
Không. Chỉ định phụ thuộc vào tuổi, vào việc đo lần đầu hay đo lại, vào việc số đo có ổn định không và có lác kèm theo không. Bác sĩ quyết định từng trường hợp.
Người lớn có bao giờ cần nhỏ thuốc khi đo không?
Có, nhưng ít hơn nhiều. Thường là khi số đo dao động bất thường, khi nghi viễn thị bị điều tiết che, hoặc trước một số can thiệp cần con số chính xác tuyệt đối.