Khi thấy con tăng độ đều mỗi lần đo, cha mẹ thường tìm cách can thiệp. Có một số hướng được dùng cho mục đích này, nhưng cần nói rõ ngay từ đầu: không hướng nào làm độ giảm đi. Mục tiêu của tất cả là làm chậm phần tăng thêm trong những năm còn lại của giai đoạn tăng trưởng.
Vì sao làm chậm lại có ý nghĩa
- Độ cận cuối cùng phụ thuộc vào tốc độ tăng và số năm còn tăng
- Giảm tốc độ thì điểm dừng thấp hơn
- Độ càng cao thì càng đi kèm nhiều thay đổi ở cấu trúc mắt
- Cận nặng liên quan tới một số nguy cơ về sau
- Mục tiêu là hạ mức độ cuối cùng, không phải bỏ kính
Đây là lý do y học của toàn bộ nhóm việc này. Nó không nhằm giúp trẻ thoát kính mà nhằm để trẻ không rơi vào nhóm cận nặng.
Nền tảng chung trước mọi can thiệp
- Đeo kính đúng độ, không để độ thiếu
- Khám theo lịch bác sĩ hẹn
- Tăng thời gian ngoài trời
- Điều chỉnh khoảng cách nhìn gần và nhịp nghỉ
- Giữ chuỗi kết quả đo để bác sĩ thấy xu hướng
Không có nền tảng này thì mọi can thiệp thêm đều khó đánh giá, vì không biết thay đổi đến từ đâu.
Theo dõi bằng gì
- Độ khúc xạ qua các lần đo
- Chiều dài trục nhãn cầu nếu cơ sở có thiết bị đo
- Khoảng cách giữa các lần khám do bác sĩ đặt
- Trục nhãn cầu phản ánh trực tiếp hơn con số độ
- Cần chuỗi số liệu chứ không phải một lần đo
Đo trục nhãn cầu là cách theo dõi khách quan nhất vì nó không bị ảnh hưởng bởi điều tiết. Nơi nào có thiết bị này thì việc theo dõi chính xác hơn hẳn.
Hướng thứ nhất, tròng kính thiết kế riêng
- Tròng có cấu trúc đặc biệt ở vùng ngoài trung tâm
- Vùng trung tâm vẫn cho nhìn rõ như kính thường
- Trẻ đeo như một cặp kính gọng bình thường
- Không đòi hỏi thay đổi gì trong sinh hoạt
- Là hướng dễ tuân thủ nhất trong các lựa chọn
- Cần cắt và lắp đúng để vùng thiết kế nằm đúng chỗ
Với gia đình ngại các quy trình phức tạp, đây thường là hướng được cân nhắc đầu tiên vì nó không đòi hỏi gì ngoài việc đeo kính.
Hướng thứ hai, kính áp tròng chuyên biệt
- Kính áp tròng mềm có thiết kế tương tự về mặt nguyên lý
- Đeo ban ngày, tháo ra buổi tối
- Đòi hỏi trẻ tự làm được quy trình vệ sinh
- Phù hợp với trẻ chơi thể thao hoặc ngại đeo kính gọng
- Cần khám và theo dõi bề mặt mắt định kỳ
Mức tự giác của trẻ quan trọng hơn tuổi. Trẻ chưa làm chủ được quy trình vệ sinh thì chưa nên bắt đầu.
Hướng thứ ba, kính đeo ban đêm
- Là kính áp tròng cứng đeo khi ngủ
- Tác động tạm thời lên hình dạng bề mặt giác mạc
- Ban ngày tháo ra, trẻ nhìn rõ mà không cần kính
- Hiệu quả tạm thời, ngưng đeo thì trở lại như cũ
- Đòi hỏi vệ sinh rất nghiêm vì đeo qua đêm
- Cần lắp thử và tái khám đều đặn
Điểm hấp dẫn với nhiều trẻ là ban ngày không phải đeo gì. Đổi lại là yêu cầu tuân thủ cao nhất trong các hướng.
Hướng thứ tư, thuốc nhỏ theo chỉ định
- Có loại thuốc nhỏ được dùng cho mục đích làm chậm tiến triển
- Nồng độ, liều và thời gian dùng do bác sĩ mắt quyết định
- Không tự mua, không dùng theo đơn của trẻ khác
- Cần theo dõi định kỳ trong suốt thời gian dùng
- Có thể kết hợp với các hướng khác tuỳ trường hợp
Đây là nhóm tuyệt đối không tự làm. Mọi thắc mắc về loại thuốc và cách dùng phải hỏi bác sĩ mắt hoặc dược sĩ, không hỏi trên mạng.
Kết hợp các hướng
- Một số trường hợp được chỉ định kết hợp
- Quyết định thuộc về bác sĩ dựa trên đáp ứng thực tế
- Cần theo dõi kỹ hơn khi kết hợp
- Không tự thêm hướng này vào hướng kia
Việc kết hợp không phải là cộng thêm cho chắc. Nó là quyết định lâm sàng dựa trên số liệu theo dõi của chính đứa trẻ đó.
Đánh giá hiệu quả thế nào
- So tốc độ tăng trước và sau khi bắt đầu
- Cần đủ thời gian mới đánh giá được
- Không so với đứa trẻ khác vì mỗi trẻ có tốc độ nền khác nhau
- Độ vẫn tăng không có nghĩa là thất bại
- Mục tiêu là tăng chậm hơn so với xu hướng trước đó
Đây là chỗ hay gây hiểu lầm. Thấy con vẫn tăng độ rồi kết luận là vô ích là so sánh với một mốc không tồn tại.
Khi nào ngưng can thiệp
- Khi độ đã ổn định qua nhiều lần đo
- Khi trẻ đã qua giai đoạn tăng trưởng
- Khi có tác dụng không mong muốn cần cân nhắc
- Khi trẻ không tuân thủ được và việc tiếp tục không còn ý nghĩa
- Quyết định ngưng cũng thuộc về bác sĩ
Ngưng đột ngột ở một số hướng có thể làm độ tăng nhanh trở lại. Nên bàn với bác sĩ về cách giảm dần thay vì tự dừng.
Vai trò của gia đình
- Bảo đảm trẻ tuân thủ đều đặn
- Đưa đi tái khám đúng lịch, kể cả khi thấy ổn
- Ghi chép lại quá trình và những gì quan sát được
- Báo ngay khi có biểu hiện bất thường ở mắt
- Không tự đổi hoặc tự ngưng
Hiệu quả của mọi hướng đều phụ thuộc vào việc làm đều. Một hướng được làm đúng đều đặn tốt hơn ba hướng làm nửa vời.
Những gì nên tránh
- Sản phẩm hứa hẹn làm giảm độ cận
- Bài tập mắt được quảng cáo là chữa cận
- Bỏ kính để mắt tự điều chỉnh
- Cho đeo kính thiếu độ để đỡ tăng
- Dùng thuốc nhỏ theo lời mách
Cho đeo kính thiếu độ từng được tin là có ích nhưng quan niệm này đã bị bác bỏ. Đeo đúng độ mới là lựa chọn được khuyến nghị hiện nay, và đây là điều nên hỏi rõ bác sĩ nếu có ai khuyên ngược lại.
Câu hỏi thường gặp
Các hướng này có làm giảm độ đã có không?
Không. Mục tiêu là làm chậm tốc độ tăng thêm chứ không đảo ngược phần đã có. Kỳ vọng đúng ngay từ đầu giúp gia đình đánh giá kết quả cho công bằng.
Nên bắt đầu khi nào?
Bác sĩ quyết định dựa trên tuổi khởi phát, tốc độ tăng qua các lần đo và yếu tố gia đình. Không có một mốc chung cho mọi trẻ.
Kính đeo ban đêm có an toàn không?
Đây là kính áp tròng đeo khi ngủ nên đòi hỏi vệ sinh rất nghiêm và tái khám đều. Chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định và gia đình bảo đảm được việc tuân thủ.
Có phải trẻ nào tăng độ cũng cần can thiệp không?
Không. Nhiều trẻ chỉ cần kính đúng độ, theo dõi định kỳ và điều chỉnh sinh hoạt. Can thiệp thêm được cân nhắc khi tốc độ tăng đáng lo hoặc khởi phát quá sớm.