Nhược thị và lác, vì sao phải phát hiện thật sớm

Thị lực không có sẵn lúc sinh ra. Nó được hình thành dần trong những năm đầu đời, khi não học cách xử lý tín hiệu từ hai mắt. Nếu một mắt gửi tín hiệu kém trong suốt giai đoạn đó, não sẽ ưu tiên mắt còn lại, và mắt kém dần bị bỏ lại phía sau. Đó là bản chất của nhược thị.

Thị giác phát triển theo giai đoạn

• Trẻ sơ sinh nhìn được rất hạn chế
• Khả năng nhìn hoàn thiện dần trong những năm đầu
• Não học cách ghép hình từ hai mắt thành một
• Quá trình này cần tín hiệu tốt từ cả hai bên
• Sau một giai đoạn nhất định, khả năng thay đổi giảm nhiều

Chính vì cửa sổ này không mở mãi mà việc phát hiện sớm có ý nghĩa quyết định.

Những nguyên nhân dẫn tới nhược thị

• Hai mắt lệch độ nhiều, mắt độ cao hơn bị bỏ rơi
• Lác, não bỏ qua hình từ mắt lệch để tránh nhìn đôi
• Có vật cản trên đường ánh sáng như sụp mi nặng hoặc đục thể thuỷ tinh bẩm sinh
• Tật khúc xạ cao ở cả hai mắt không được chỉnh
• Một số nguyên nhân khác ít gặp hơn

Nhóm lệch độ hai mắt là nhóm khó phát hiện nhất, vì bên ngoài trẻ trông hoàn toàn bình thường.

Vì sao trẻ không kêu

• Mắt tốt bù được nên sinh hoạt không ảnh hưởng
• Trẻ không có gì để so sánh
• Đọc sách, xem tivi, chạy nhảy đều bình thường
• Kiểm tra thị lực hai mắt cùng lúc cho kết quả tốt
• Chỉ lộ ra khi che từng mắt để đo riêng

Đây là lý do mọi buổi khám mắt cho trẻ đều đo từng mắt riêng, và vì sao phụ huynh không nên tự kết luận qua quan sát thường ngày.

Cách kiểm tra đơn giản tại nhà

• Che một mắt của trẻ và xem phản ứng
• Trẻ phản ứng mạnh khi bị che một bên nhất định là dấu hiệu đáng chú ý
• Quan sát xem trẻ có nghiêng đầu khi nhìn không
• Quan sát ánh phản chiếu đèn trên hai đồng tử có cân nhau không
• Đây là quan sát gợi ý, không thay thế được khám

Thấy bất thường thì đưa đi khám, không thấy gì cũng vẫn nên khám định kỳ. Quan sát tại nhà không đủ độ nhạy.

Lác và các dạng thường gặp

• Lác trong, một mắt lệch vào phía mũi
• Lác ngoài, một mắt lệch ra phía thái dương
• Lác đứng, lệch lên hoặc xuống
• Có loại xuất hiện thường xuyên, có loại chỉ lúc mệt hoặc lúc nhìn gần
• Có loại liên quan tới viễn thị chưa được chỉnh

Loại xuất hiện không thường xuyên rất dễ bị bỏ qua vì lúc đi khám lại không thấy. Chụp ảnh lúc phát hiện là cách rất hữu ích.

Lác giả

• Trẻ có nếp da ở góc trong mắt rộng làm trông như lác
• Sống mũi thấp cũng tạo cảm giác tương tự
• Thực tế hai mắt vẫn phối hợp bình thường
• Phân biệt được bằng cách soi ánh phản chiếu đèn
• Vẫn nên cho khám để xác định chắc chắn

Lác giả là tin tốt nhưng chỉ bác sĩ mới kết luận được. Đừng tự trấn an rằng con chỉ bị lác giả.

Những dấu hiệu cần đưa đi khám sớm

• Một mắt lệch hướng, dù chỉ thỉnh thoảng
• Trẻ nghiêng đầu hoặc quay mặt khi nhìn
• Trẻ hay che một mắt
• Mi mắt sụp che một phần đồng tử
• Đồng tử có ánh trắng bất thường trong ảnh chụp
• Trẻ than nhìn đôi

Ánh trắng trong đồng tử khi chụp ảnh có đèn là dấu hiệu cần đi khám ngay, không chờ đợi.

Điều trị dựa trên nguyên nhân

• Bước đầu thường là chỉnh kính đúng độ
• Một số trường hợp cần che mắt tốt để buộc mắt kém làm việc
• Có hướng dùng thuốc nhỏ theo chỉ định thay cho việc che
• Một số trường hợp lác cần can thiệp phẫu thuật
• Kế hoạch do bác sĩ mắt đặt ra và điều chỉnh theo đáp ứng

Mọi lựa chọn về thuốc và thời gian che mắt đều do bác sĩ quyết định. Đây không phải nhóm việc làm theo kinh nghiệm truyền miệng.

Vai trò của gia đình trong điều trị

• Tuân thủ đúng thời gian che mắt được chỉ định
• Biến thời gian che thành hoạt động vui để trẻ hợp tác
• Không bỏ giữa chừng khi thấy đã khá hơn
• Đi tái khám đúng hẹn để bác sĩ điều chỉnh
• Ghi lại tiến triển và những khó khăn gặp phải

Tuân thủ là yếu tố quyết định lớn nhất. Trẻ thường phản đối việc che mắt tốt vì nó làm trẻ nhìn kém đi trong thời gian đó, và đó là phần cha mẹ phải kiên trì cùng con.

Vì sao không nên chờ

• Khả năng cải thiện tốt nhất trong giai đoạn thị giác còn đang phát triển
• Càng muộn thì đáp ứng càng hạn chế
• Qua một giai đoạn nhất định thì khó thay đổi được nhiều
• Chờ xem có tự hết không là cách đánh mất thời gian quý nhất
• Khám sớm không mất gì, khám muộn có thể mất cơ hội

Đây là một trong số ít vấn đề ở mắt mà thời điểm can thiệp quyết định kết quả nhiều tới vậy. Vì thế khuyến nghị khám mắt cho trẻ trước tuổi đi học không phải là thủ tục hình thức, mà là cách duy nhất để bắt được những trường hợp không có biểu hiện nào bên ngoài.

Câu hỏi thường gặp